مشاوره اجباری در طلاق توافقی

زوجی که درباره جدایی به توافق رسیده‌اند معمولاً یک سؤال منطقی دارند: وقتی تصمیم هر دو نفر قطعی است، چرا باید قبل از طلاق به مشاوره بروند؟

پاسخ کوتاه این است که در طلاق توافقی، ارجاع به مرکز مشاوره خانواده بخشی از فرآیند قانونی است. توافق زن و شوهر بر جدایی باعث نمی‌شود این مرحله خودبه‌خود حذف شود و داشتن وکیل نیز به‌تنهایی تکلیف قانونی ارجاع به مشاوره را از بین نمی‌برد.

ماده ۲۵ قانون حمایت خانواده در این مورد صریح است:

«دادگاه باید موضوع را به مرکز مشاوره خانواده ارجاع دهد.»

این ماده همچنین اجازه می‌دهد زوجین درخواست طلاق توافقی را از ابتدا در مراکز مربوط مطرح کنند و اگر پس از مشاوره همچنان بر جدایی مصمم باشند، مرکز موارد توافق را برای تصمیم نهایی به دادگاه منعکس می‌کند.

به زبان ساده، مشاور قرار نیست به جای زن و شوهر درباره ادامه یا پایان ازدواج تصمیم بگیرد؛ وظیفه مرکز این است که امکان سازش را بررسی کند و اگر تصمیم به جدایی باقی ماند، نتیجه و وضعیت توافقات به مسیر قضایی منتقل شود.

اگر درباره کل فرآیند جدایی، دادگاه، مهریه و ثبت نهایی سؤال دارید، ابتدا راهنمای جامع طلاق توافقی را بخوانید. این صفحه مشخصاً روی مرحله مشاوره تمرکز دارد.

آیا مشاوره قبل از طلاق توافقی واقعاً اجباری است؟

برای طلاق توافقی، اصل ارجاع به مرکز مشاوره خانواده یک الزام قانونی است.

این موضوع را نباید با توصیه معمولی یک روان‌شناس یا پیشنهاد دادگاه برای حل اختلاف اشتباه گرفت. قانون حمایت خانواده برای متقاضیان طلاق توافقی مقرره مشخص دارد و ماده ۲۵ دادگاه را مکلف به ارجاع پرونده به مرکز مشاوره کرده است. حتی اداره حقوقی قوه قضائیه در یک نظریه مشورتی نیز تصریح کرده که حکم ماده ۲۵ در مواردی که پرونده در جریان رسیدگی به طلاق توافقی تبدیل شود، قابل اعمال است.

البته باید میان اصل قانونی مشاوره و نحوه اجرایی آن تفاوت بگذاریم.

قانون می‌گوید مشاوره باید انجام شود؛ اما اینکه ثبت درخواست از طریق چه سامانه‌ای صورت بگیرد، پرونده به کدام مرکز ارجاع شود یا جلسات چگونه برنامه‌ریزی شوند، موضوعات اجرایی هستند و ممکن است در طول زمان تغییر کنند.

همین تفاوت باعث شده برخی مطالب قدیمی اینترنت هنوز اطلاعاتی ارائه دهند که با رویه فعلی مطابقت ندارد.

سامانه مسیر چیست و چه ارتباطی با طلاق توافقی دارد؟

اگر قبلاً درباره طلاق توافقی تحقیق کرده باشید احتمالاً نام سامانه تصمیم را زیاد دیده‌اید. بخش قابل توجهی از مطالب قدیمی اینترنت همچنان فرآیند را بر اساس آن توضیح می‌دهند.

اما در رویه فعلی، سامانه‌ای با عنوان «مسیر» در مدیریت و ارجاع خدمات مشاوره خانواده فعال است. در تیر ۱۴۰۵ نیز نشست قضایی مستقلی برای بررسی مسائل و چالش‌های ارجاع پرونده‌های خانواده در سامانه مسیر برگزار شده است. مرکز وکلا، کارشناسان رسمی و مشاوران خانواده قوه قضائیه نیز پیش‌تر راه‌اندازی و فعالیت این سامانه در استان‌های مختلف را اعلام کرده است.

سامانه مسیر با هدف ساماندهی درخواست‌های مشاوره خانواده و به‌ویژه مشاوره‌های مرتبط با طلاق طراحی شده است.

اما اینجا یک نکته مهم برای به‌روز ماندن مقاله وجود دارد:

سامانه مسیر خودِ قانون طلاق نیست.

اگر در آینده ساختار یا نام سامانه دوباره تغییر کند، ماده ۲۵ قانون حمایت خانواده همچنان مبنای الزام به ارجاع مشاوره خواهد بود. به همین دلیل بهتر است «قانون» و «سامانه اجرایی روز» را با یکدیگر یکی ندانیم.

همچنین ثبت درخواست مربوط به مشاوره را نباید با صدور حکم یا ثبت نهایی طلاق اشتباه گرفت. سامانه و مرکز مشاوره بخشی از فرآیند هستند؛ تصمیم قضایی و ثبت رسمی طلاق مراحل دیگری دارند.

در جلسات مشاوره طلاق توافقی چه اتفاقی می‌افتد؟

هدف قانونی مرکز مشاوره این نیست که صرفاً یک برگه صادر کند.

آیین‌نامه اجرایی قانون حمایت خانواده برای مراکز مشاوره وظیفه مشخصی در نظر گرفته است: ارائه خدمات مشاوره‌ای، تلاش برای سازش و در صورت نرسیدن زوجین به سازش، ارائه نتیجه و نظر مربوط به پرونده. ماده ۴۶ همین آیین‌نامه نیز فعالیت مراکز را در ارتباط با متقاضیان طلاق توافقی و موارد ارجاعی دادگاه توضیح می‌دهد.

در عمل ممکن است مشاور درباره علت تصمیم به جدایی، سابقه اختلاف، امکان بازسازی رابطه و وضعیت خانوادگی زوجین صحبت کند.

اگر زن و شوهر فرزند داشته باشند، وضعیت کودک نیز طبیعتاً بخش مهمی از شرایط خانواده است. اگر تصمیم به طلاق همچنان باقی بماند، مسائل مورد توافق زوجین نیز اهمیت پیدا می‌کنند.

بنابراین بهتر است زوجین پیش از ورود به مراحل نهایی، حداقل درباره مسائل اصلی مثل مهریه، نفقه، فرزند و تعهدات مالی تصویر روشنی داشته باشند.

اگر هنوز این موارد را دقیق مکتوب نکرده‌اید، نمونه متن توافقنامه طلاق توافقی می‌تواند برای شناخت موضوعاتی که باید تعیین تکلیف شوند مفید باشد؛ هرچند متن نهایی باید متناسب با شرایط واقعی همان پرونده تنظیم شود.

مشاوره طلاق توافقی چند جلسه است؟

برای همه پرونده‌ها نمی‌توان گفت «حتماً سه جلسه» یا «حتماً پنج جلسه».

قانون حمایت خانواده تعداد واحد و ثابتی را برای تمام زوج‌ها تعیین نکرده است. آیین‌نامه نیز بیشتر درباره مهلت مرکز و نحوه انجام فرآیند صحبت می‌کند و نحوه برگزاری جلسات را به دستورالعمل‌های اجرایی واگذار کرده است.

در نتیجه تعداد جلساتی که یک زوج طی می‌کند می‌تواند به روند مرکز، ارزیابی پرونده و شرایط اجرایی وابسته باشد.

به همین دلیل اگر در یک سایت نوشته شده باشد:

«برای طلاق توافقی دقیقاً پنج جلسه مشاوره اجباری است.»

نباید آن عدد را بدون توجه به زمان، محل رسیدگی و مقررات اجرایی روز به همه پرونده‌ها تعمیم داد.

یک زوج ممکن است فرآیند متفاوتی از زوج دیگری داشته باشند و تغییر در سامانه‌ها و دستورالعمل‌ها هم روی شکل اجرایی کار اثر می‌گذارد.

مشاوره طلاق توافقی چقدر طول می‌کشد؟

اینجا هم باید بین مهلت قانونی مرکز و مدت واقعی پرونده هر شخص تفاوت بگذاریم.

ماده ۱۰ آیین‌نامه اجرایی قانون حمایت خانواده که در سال ۱۴۰۲ اصلاح شده، مقرر کرده مرکز مشاوره از زمان وصول درخواست یا ارجاع دادگاه باید حداکثر ظرف سه ماه اتخاذ تصمیم کند. با توافق زوجین این مهلت می‌تواند حداکثر سه ماه دیگر تمدید شود.

اما این مقرره به این معنی نیست که:

همه زوج‌ها سه ماه در مشاوره می‌مانند.

سه ماه، مهلت قانونی پیش‌بینی‌شده برای مرکز است؛ نه «متوسط زمان مشاوره» و نه وعده اینکه پرونده دقیقاً در یک بازه مشخص تمام می‌شود.

ممکن است فرآیند یک پرونده زودتر تمام شود و در پرونده دیگری زمان بیشتری لازم باشد.

اگر هدف شما محاسبه زمان کل فرآیند جدایی است، از مشاوره تا دادگاه و ثبت نهایی را در صفحه مدت زمان طلاق توافقی جداگانه بررسی کرده‌ایم.

آیا با داشتن وکیل می‌توان مشاوره طلاق توافقی را حذف کرد؟

خیر؛ صرف داشتن وکیل باعث حذف الزام قانونی مشاوره در طلاق توافقی نمی‌شود.

این نکته مهم است چون در بعضی تبلیغات حقوقی هنوز عبارت‌هایی مانند «طلاق توافقی بدون مشاوره» یا «انجام تمام مراحل توسط وکیل بدون حضور شما» دیده می‌شود.

باید دو موضوع را از یکدیگر جدا کرد:

نمایندگی وکیل در مراحل قضایی یک موضوع است و مشارکت در فرآیند مشاوره خانواده موضوع دیگری.

حتی مقررات جدیدتر مربوط به مراکز مشاوره، در شرایطی که زوج یا زوجه مقیم خارج از کشور باشد یا امکان حضور شخصی وجود نداشته باشد، ارائه خدمات مشاوره به‌صورت مجازی و برخط را پیش‌بینی کرده است. در متن منتشرشده از دستورالعمل جدید مراکز مشاوره نیز حضور وکیل در خود فرآیند مشاوره به جای زوجین مجاز دانسته نشده است.

پس بهتر است وعده «وکیل همه جلسات مشاوره را به جای شما می‌رود» مبنای تصمیم‌گیری قرار نگیرد.

وکیل می‌تواند در تنظیم توافق، ثبت و پیگیری قضایی پرونده، بررسی اسناد و جلوگیری از اشتباهات حقوقی نقش داشته باشد، اما این با حذف مرحله‌ای که قانون برای طلاق توافقی پیش‌بینی کرده متفاوت است.

اگر می‌خواهید دقیقاً بدانید چه اقداماتی قابل انجام توسط وکیل است، توضیحات کامل‌تر در صفحه وکیل طلاق توافقی در تهران آمده است.

اگر یکی از زوجین در ایران نباشد چه می‌شود؟

این مسئله با «حذف مشاوره» تفاوت دارد.

مقررات جدید فعالیت مراکز مشاوره برای مواردی مثل اقامت یکی از زوجین در خارج از کشور یا شرایطی که حضور شخص امکان‌پذیر نیست، امکان ارائه خدمات مشاوره به صورت مجازی و برخط را پیش‌بینی کرده است.

بنابراین اگر زن یا شوهر خارج از ایران زندگی می‌کند، نباید از ابتدا نتیجه گرفت که تنها دو حالت وجود دارد: یا شخص باید حتماً به ایران برگردد یا مشاوره کاملاً حذف می‌شود.

شرایط پرونده، مدارک، محل اقامت و نحوه اجرای فرآیند باید بررسی شود.

برای پرونده‌هایی که یکی یا هر دو نفر خارج از کشور هستند، توضیحات اختصاصی صفحه طلاق توافقی برای ایرانیان خارج از کشور مرتبط‌تر است.

اگر زوجین از قبل درباره همه‌چیز توافق کرده باشند باز هم مشاوره لازم است؟

بله، داشتن توافق کامل درباره مهریه، حضانت، نفقه یا حتی نحوه ثبت طلاق، اصل الزام ماده ۲۵ را از بین نمی‌برد.

اتفاقاً متن ماده ۲۵ دقیقاً وضعیتی را پیش‌بینی کرده که زوجین متقاضی طلاق توافقی هستند و با این حال ارجاع به مرکز مشاوره انجام می‌شود.

توافق کامل می‌تواند کمک کند مسائل مالی و خانوادگی پرونده روشن‌تر باشند، اما نباید آن را با معافیت از مشاوره اشتباه گرفت.

برای مثال ممکن است زوجین درباره اصل جدایی اتفاق نظر داشته باشند ولی هنوز مشخص نکرده باشند:

مهریه باقی‌مانده چه زمانی پرداخت می‌شود، ملاقات کودک در تعطیلات چگونه خواهد بود، یا چه کسی بعضی هزینه‌های فرزند را می‌پردازد.

این جزئیات گاهی دقیقاً همان جایی هستند که بعداً اختلاف ایجاد می‌کنند.

اگر بخش اصلی اختلاف مربوط به حقوق مالی زن است، صفحه در طلاق توافقی چه چیزهایی به زن تعلق می‌گیرد؟ این مسائل را جداگانه توضیح می‌دهد.

بعد از پایان مشاوره چه اتفاقی می‌افتد؟

اگر تلاش برای سازش نتیجه بدهد و زن و شوهر از جدایی منصرف شوند، طبیعتاً ادامه مسیر طلاق موضوعیت پیدا نمی‌کند.

اما اگر بعد از مشاوره همچنان تصمیم به طلاق باقی باشد، ماده ۲۵ مقرر کرده مرکز مشاوره موضوع را با مشخص کردن موارد توافق زوجین برای اتخاذ تصمیم نهایی به دادگاه منعکس کند.

یعنی مرکز مشاوره خودش طلاق را صادر یا ثبت نمی‌کند.

طبق ماده ۲۶ قانون حمایت خانواده، در طلاق توافقی دادگاه در ادامه فرآیند نسبت به صدور گواهی عدم امکان سازش اقدام می‌کند.

پس ساختار کلی را می‌توان این‌طور دید:

این جدول نقشه کلی است؛ جزئیات هر پرونده ممکن است متفاوت باشد.

هزینه مشاوره طلاق توافقی با چه کسی است؟

طبق ماده ۴۵ آیین‌نامه اجرایی قانون حمایت خانواده، هزینه خدمات مراکز مشاوره مطابق تعرفه دریافت می‌شود و در طلاق توافقی بر عهده زوجین است.

عبارت «بر عهده زوجین» لزوماً به این معنی نیست که در تمام پرونده‌ها زن و شوهر باید دقیقاً نصف‌نصف پرداخت کنند.

زوجین می‌توانند بین خود درباره نحوه پرداخت به توافق برسند؛ مثلاً تمام هزینه را یک نفر پرداخت کند یا هزینه‌های مراحل مختلف میان آنها تقسیم شود.

از آنجا که تعرفه‌ها ممکن است تغییر کنند، بهتر است عدد هزینه را در این مقاله ثابت نکنیم و صفحه را با تغییر تعرفه‌ها زود از اعتبار نیندازیم.

مبلغ‌های به‌روز و اجزای مختلف هزینه را در صفحه هزینه طلاق توافقی بررسی کرده‌ایم.

آیا مشاوره طلاق توافقی همان داوری است؟

خیر؛ این دو را نباید یکی دانست.

در قانون حمایت خانواده، طلاق توافقی جایگاه مشخصی در ارتباط با مرکز مشاوره دارد. ماده ۲۵ درباره ارجاع متقاضیان طلاق توافقی به مرکز مشاوره صحبت می‌کند، در حالی که ماده ۲۷ قواعد مربوط به ارجاع به داوری را برای سایر درخواست‌های طلاق مطرح کرده است.

بنابراین اگر در یک مقاله قدیمی «داوری» و «مشاوره خانواده» به‌جای یکدیگر استفاده شده‌اند، بهتر است با احتیاط به آن اطلاعات نگاه کنید.

اگر یکی از زوجین در جلسات مشاوره همکاری نکند چه می‌شود؟

ماهیت «طلاق توافقی» به وجود توافق دو طرف وابسته است.

اگر یکی از زوجین دیگر حاضر به ادامه مسیر توافقی نباشد، موضوع فقط یک غیبت ساده نیست؛ ممکن است اساس توافق بر جدایی تغییر کرده باشد.

در چنین شرایطی نمی‌توان با همان اطمینان گفت پرونده همچنان مانند یک طلاق توافقی عادی ادامه پیدا می‌کند.

اگر فقط زن خواهان جدایی باشد، شرایط طلاق از طرف زن باید بررسی شود و اگر تنها مرد خواهان طلاق باشد، مسیر طلاق از طرف مرد متفاوت خواهد بود.

این تفکیک اهمیت زیادی دارد، چون گاهی پرونده‌ای با توافق شروع می‌شود ولی در میانه راه یکی از طرفین نظرش تغییر می‌کند.

قبل از شروع مشاوره چه چیزهایی را بین خودتان روشن کنید؟

لازم نیست زوجین برای حضور در مرکز مشاوره یک قرارداد حقوقی چندصفحه‌ای آماده کرده باشند.

اما اگر تصمیم آنها برای جدایی جدی است، بهتر است بدانند در چه موضوعاتی توافق دارند و کجا هنوز اختلاف وجود دارد.

مثلاً اگر گفته می‌شود «در مورد مهریه توافق کرده‌ایم»، بهتر است مشخص باشد دقیقاً منظور چیست: پرداخت کامل؟ بخشش بخشی از آن؟ اقساط؟ پرداخت در آینده؟

همین مسئله درباره حضانت و ملاقات فرزند هم وجود دارد. جمله «ملاقات با توافق طرفین» ممکن است امروز کافی به نظر برسد ولی چند ماه بعد منشأ اختلاف شود.

اگر درباره مهریه تصمیم قطعی نگرفته‌اید، صفحه گرفتن مهریه بعد از طلاق توافقی آثار بعضی توافق‌ها را دقیق‌تر توضیح می‌دهد.

هدف این نیست که زوجین قبل از مشاوره تمام مسائل حقوقی را خودشان حل کنند؛ هدف این است که توافق واقعی را با تصور مبهم از توافق اشتباه نگیرند.

جمع‌بندی؛ مشاوره را مرحله تشریفاتی فرض نکنید

اگر بخواهیم موضوع را در یک جمله خلاصه کنیم، مشاوره خانواده بخشی از فرآیند قانونی طلاق توافقی است و داشتن وکیل یا توافق کامل زوجین به‌تنهایی آن را حذف نمی‌کند.

در سال ۱۴۰۵ سامانه مسیر در فرآیند ارجاع و مدیریت خدمات مشاوره خانواده فعال است، اما بهتر است نام سامانه را با اصل قانونی مشاوره یکی ندانیم؛ سامانه ممکن است در آینده تغییر کند، در حالی که مبنای قانونی ماده ۲۵ چیز دیگری است.

همچنین تعداد جلسات و مدت واقعی مشاوره برای همه زوج‌ها یکسان نیست. اعدادی که در تجربه یک فرد یا یک شهر دیده شده‌اند نباید به همه پرونده‌ها تعمیم داده شوند.

اگر هدف شما شناخت کل فرآیند از مشاوره تا ثبت نهایی است، راهنمای طلاق توافقی را ببینید. برای محاسبه زمان به مدت زمان طلاق توافقی و برای بررسی هزینه‌ها به هزینه طلاق توافقی مراجعه کنید.

اگر هم درباره این سؤال ابهام دارید که کدام مرحله را وکیل می‌تواند پیگیری کند و در چه قسمت‌هایی اقدام شخصی زوجین اهمیت دارد، صفحه وکیل طلاق توافقی در تهران دقیقاً برای همین موضوع نوشته شده است.

سوالات متداول درباره مشاوره اجباری طلاق توافقی